SỰ KIỆN ONLINE: NGUYỄN AN NINH - DI SẢN ĐỂ LẠI

SỰ KIỆN ONLINE: NGUYỄN AN NINH - DI SẢN ĐỂ LẠI

 Kỷ niệm 126 năm ngày sinh

nhà cách mạng, nhà trí thức Nguyễn An Ninh

Từ nửa sau thế kỷ XIX, trong bối cảnh Pháp chiếm Nam Kỳ và dần bành trướng ra cả nước, nhiều trí thức Việt Nam lúc bấy giờ như Phạm Phú Thứ, Nguyễn Lộ Trạch, Nguyễn Trường Tộ,…đã thấy được sức mạnh của phương Tây. Đến đầu thế kỷ XX với những nhận thức mới về văn hóa, văn minh và xu hướng phát triển của thời đại, trí thức Việt Nam đã thể hiện rõ ý thức tiếp nhận một cách tự giác đưa những  giá trị văn hóa mới mẻ, tiến bộ vào Việt Nam đồng thời chọn lọc những giá trị văn hóa để lưu giữ, dung hòa và kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Nhắc đến giai đoạn này bên cạnh Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Lương Văn Can, Nguyễn Quyền…tại Nam Bộ phải kể đến một người thanh niên trẻ tuổi đã kế thừa những tư tưởng của thế hệ đi trước tiếp tục thắp lên ngọn cờ đấu tranh, mà sau này trở thành “thần tượng” của dân chúng Nam Kỳ lúc bấy giờ, người đã mang tiếng chuông rè vang khắp đông - tây đó chính là Nguyễn An Ninh.

Nguyễn An Ninh (1900 - 1943) sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước tại làng Long Thượng, tổng Phước Điền Thượng, tỉnh Chợ Lớn (nay thuộc xã Phước Lý, tỉnh Tây Ninh). Ông là một nhà trí thức, nhà báo và nhà tư tưởng lớn đầu thế kỷ XX, người được lịch sử ghi nhận đã có công “đánh thức cả một thế hệ” thanh niên Việt Nam đang còn mê ngủ dưới ách thuộc địa.

Dù tốt nghiệp bằng Cử nhân Luật hạng ưu tại Đại học Sorbonne (Pháp), ông đã khước từ mọi cơ hội làm quan hay sống một cuộc đời vương giả, giàu sang để quyết định dấn thân vào con đường đấu tranh đầy gian khổ vì quyền lợi của dân tộc. Với mái tóc dài chấm vai, đôi mắt sáng như sao và giọng nói hùng hồn, ông thường mặc bộ quần áo bà ba giản dị, đi guốc gỗ bán báo dạo ngay trên đường phố Sài Gòn. Thái độ sống và vẻ ngoài bình dị, gần gũi ấy cùng tấm lòng yêu nước nhiệt thành đã biến ông thành một “thần tượng”, được nhân dân và giới trẻ tại lục tỉnh Nam Kỳ lúc bấy giờ vô cùng ngưỡng mộ và bao bọc.

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, ông đã dùng ngòi bút sắc bén và tài hùng biện xuất chúng làm vũ khí đắc lực để thức tỉnh quần chúng. Nguyễn An Ninh sáng lập tờ báo tiếng Pháp La Cloche fêlée (Chuông rè) mà sau này là L’Annam để mạnh mẽ đòi các quyền tự do, dân chủ, đồng thời là người đầu tiên dịch cuốn sách Dân ước của Rousseau ra chữ quốc ngữ nhằm mở mang dân trí. Dù bị thực dân Pháp bắt giam vào tù ra khám đến 5 lần và chịu nhiều đày ải, người trí thức ấy vẫn kiên cường giữ trọn tinh thần bất khuất cho đến hơi thở cuối cùng tại ngục tù Côn Đảo ở tuổi 43.

Với tinh thần tri ân tiền nhân, Thư viện số Nguyễn An Ninh - Chuyên đề Nam Bộ xin giới thiệu đến quý bạn đọc chuỗi hoạt động nhân kỷ niệm 126 năm ngày sinh Chí sĩ Nguyễn An Ninh (15/9/1900 - 15/9/2026) và kỷ niệm 3 năm thành lập Thư viện số Nguyễn An Ninh - Chuyên đề Nam Bộ với chủ đề “Chí sĩ Nguyễn An Ninh - Di sản để lại”. Chuỗi hoạt động được thực hiện với đa dạng hình thức như triển lãm chuyên đề, các buổi trò chuyện, thăm nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh… góp phần giúp bạn đọc hiểu thêm về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của Nguyễn An Ninh, người trí thức dấn thân, nhà cách mạng kiên trung.

VÀI Ý KIẾN VỀ NHÀ YÊU NƯỚC NGUYỄN AN NINH

"Tôi đã nghe nhiều người ca tụng NGUYỄN AN NINH.

Năm 1938, tôi có dịp được sống gần ông ở Mỹ Tho. Từ năm 1939, tôi và ông đã bị đế quốc Pháp đày đọa ở nhà ngục Côn Đảo cho đến khi ông bị hy sinh.

NGUYỄN AN NINH là nhà yêu nước vĩ đại. Là một trí thức tầm cỡ, nếu chịu khuất phục bọn đế quốc, chắc chắn ông sẽ giàu có và sống vương giả. Nhung vi yêu nước, thương dân, ông đã đi vào quần chúng lao khổ, vận động họ chống lại đế quốc và tay sai. Ông đã ra tờ báo "La Cloche fêlée" (Tiếng chuông rè) để vạch mặt bọn xâm lược và áp bức, bóc lột nhân dân Việt Nam. Ông đã bí mật thành lập một tổ chức cách mạng yêu nước "Đảng Thanh niên Cao vọng" để chống lại bọn xâm lược và tay sai. Là một trí thức, thế mà ông lại đi bộ bán dầu cù là các bến xe, ở các phố phường Sài Gòn với ý định cổ động đồng bào chống lại bọn đã làm khổ mình.

Ở trong tù, ông NGUYỄN AN NINH luôn luôn đoàn kết với chúng tôi, những người Cộng sản, để chống lại bọn cai ngục dã man.

Khi ông lâm bệnh mất đi, chúng tôi đã cử lễ truy điệu ông rất long trọng và thương tiếc Nhà chí sĩ NGUYỄN AN NINH, Nhà yêu nước vĩ đại."

Ngày 9 tháng 8 năm 1993

NGUYỄN VĂN LINH

Nguyên Tổng Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam  

NHỮNG CỘT MỐC LỊCH SỬ TRONG HÀNH TRÌNH “ĐÁNH THỨC MỘT THẾ THANH NIÊN CÒN MÊ NGỦ” CỦA NHÀ TRÍ THỨC YÊU NƯỚC NGUYỄN AN NINH

Nguyễn An Ninh bắt đầu hoạt động cách mạng tại Pháp từ năm 20 tuổi và mất tại nhà tù Côn Đảo lúc 43 tuổi. Một cuộc đời quá ngắn. Trong suốt 23 năm hoạt động thì gần 10 năm sống trong nhà tù, những ngày cuối đời lại bị giam cầm trong ngục tối.

Thư viện thương mời quý độc giả cùng nhìn lại những dấu mốc lịch sử trong hành trình 43 năm đầy oanh liệt của Nhà trí thức yêu nước Nguyễn An Ninh:

• Năm 1923: Đánh dấu một năm ông liên tiếp đăng đàn diễn thuyết những bài diễn thuyết như “Chung đúc nền học thức cho người An Nam”, “Lý tưởng của thanh niên An Nam”, đồng thời dịch và xuất bản tác phẩm “Dân ước” của Rousseau ra chữ quốc ngữ để mở mang dân trí.
• Năm 1926: Ông bị thực dân Pháp bắt giam lần đầu tiên. Sự kiện này đã thổi bùng lên làn sóng đấu tranh, bãi công, bãi thị quy mô lớn của nhân dân đòi trả tự do cho ông.
• Năm 1928: Sáng lập tổ chức cách mạng Thanh niên Cao vọng nhằm thắt chặt hàng ngũ, tập hợp hàng ngàn quần chúng yêu nước vững mạnh.
• Năm 1932 - 1935: Đi bán dầu cù là khắp các tỉnh Nam Kỳ để bí mật nối lại liên lạc, giúp khôi phục các cơ sở Đảng sau thời kỳ bị thực dân khủng bố trắng.
• Năm 1939 - 1943: Bị bắt lần thứ năm và đày ra Côn Đảo. Dù bị đày đọa hà khắc, kiệt quệ sức khỏe, ông vẫn giữ trọn khí tiết bất khuất cho đến hơi thở cuối cùng vào ngày 14/08/1943.
• Ngày 01/08/1980: Tổ quốc ghi công, Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam chính thức truy tặng ông danh hiệu Liệt sĩ.

Để tìm hiểu rõ hơn về cuộc đời và hành trạng của chí sĩ Nguyễn An Ninh, Thư viện mời bạn đọc xem thêm các tài liệu sau: 

NGUYỄN AN NINH, MỘT CHIẾN SĨ CÁCH MẠNG KIÊN CƯỜNG, MỘT NHÀ LÃNH ĐẠO MỘT CUỘC CÁCH MẠNG

"Tôi có cơ hội gặp và sống với NGUYỄN AN NINH trong nhiều tháng ở khám lớn Sài Gòn, trong những năm 1929-1930. Từ đó, tôi biết rõ NGUYỄN AN NINH và tôi khẳng định rằng NGUYỄN AN NINH là một nhà yêu nước, một chiến sĩ cách mạng kiên cường, kiên quyết đấu tranh vì Tổ quốc và dân tộc, cho đến hơi thở cuối cùng.

NGUYỄN AN NINH có tẩm vớc một nhà lãnh đạo một cuộc cách mạng, cho nên chúng ta phải ghi nhớ những cống hiến quan trọng của một nhân vật có tẩm vóc lịch sử.

Còn về những kỷ niệm trong lúc còn sống với nhau nhiều tháng ở trong tù, thì tôi phải nói rằng NGUYỄN AN NINH là một chiến sĩ cách mạng giàu lòng yêu nước và ý chí đấu tranh. Chúng tôi đã trải qua nhiều thời gian để thảo luận và tranh luận rất là gay gắt về những vấn đề cực kỳ quan trọng, những quan điểm về học thuyết Mác-Lênin, về đấu tranh cách mạng ở nước ta, về tổ chức cách mạng và về vai trò của quần chúng nhân dân.

Chúng tôi tất nhiên có những ý kiến khác nhau, nhưng càng thảo luận thì càng đi đến nhất trí, càng hiểu biết nhau, càng có tình cảm và lòng kính trọng lẫn nhau.

Đồng thời tôi phải nói thêm rằng, ở tù cùng với chúng tôi, tất nhiên có những người đồng chí, những người phụ tá trong tổ chức của NGUYỄN AN NINH, thì ở đây tôi thấy rõ cái quan hệ của NGUYỄN AN NINH với những người phụ tá là những người bạn chiến đấu của mình. Thái độ đó là những tình cảm, sự ưu ái rất là thân tình và trung thực. Và vì vậy cho nên những người bạn chiến đấu của NGUYỄN AN NINH đối với họ NGUYỄN là một lòng yêu mến và khâm phục.

Còn một điều vùa quan trọng vừa thú vị tôi nói ở đây là có thể mà tôi nói thêm rằng đúng là trên báo chí của nước ta trong các thời chủ nghĩa thực dân Pháp, không khi nào có một tờ báo dám gọi Toàn quyền Đông dương là "thằng" như NGUYỄN AN NINH đã làm trên tờ báo tiếng Pháp của mình, gọi Pasquier, tên Toàn quyền Đông dương lúc bấy giờ là "thằng Pasquier"."

Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng

PHÍA SAU MỘT NHÀ YÊU NƯỚC

Chiêu nam chủ tiệm Nguyễn An Khương

Nết ở khiêm khiêm nết nhún nhường

Chữ nghĩa phải trang nho học cựu

Bán buôn chen tiếng lợi danh trường

Các pho sách tạc gương tiền thế

Một sở vườn nhờ lộc quốc vương

Ngòi viết dĩa nghiên gầy dựng nghiệp

Chở che nhuầm gội đất trời sương.

(Trích Nguyễn An Ninh tôi chỉ là cơn gió thổi - Nguyễn Thị Minh)

Cụ Nguyễn An Khương thân sinh Nguyễn An Ninh, người tỉnh Gia Định, tính nết hiền hòa, am tường hai thứ chữ Hán và chữ Pháp, bình sanh giao tiếp với anh em, cứ nắm giữ một lòng thành tín, siêng dịch sách chữ nho ra chữ quốc ngữ, hơi văn chương đặt để có nề nếp, lúc trước có phụ dịch nhật trình Nông cổ Mín đàm cũng có công lao về sự mở mang dạy dỗ, ngài lại mở một cửa hàng tại Sài Gòn trên đường Kinh lấp, tại số 49 đặt tên là “Chiêu nam lầu Khách sạn” tầng trên để rước các vị quới khách nghỉ ngơi, từng dưới thì các cô thơ may, thường ngày may quần, áo.

Không chỉ là một nhà nho tiến bộ, một dịch giả uyên bác mà ông còn là một chiến sĩ cách mạng nhiệt thành tại Nam Kỳ đầu thế kỷ XX, cụ viết bài cho tờ Nông cổ mín đàm và làm chủ sự tờ Lục tỉnh tân văn. Thành viên tích cực của phong trào Duy Tân ở Sài Gòn và là một trong những người lãnh đạo phong trào Đông Du ở phía Nam.

Cụ Nguyễn An Khương là người trực tiếp dạy chữ Nho và rèn luyện cốt cách, lòng tự hào dân tộc cho Nguyễn An Ninh thuở thiếu thời. Khi Nguyễn An Ninh du học Pháp trở về và quyết tâm làm báo chống thực dân, chính cụ Khương đã không ngần ngại bán ruộng đất của tổ tiên để có tiền cho con ra số báo La Cloche Fêlée (Chuông rè) đầu tiên.

Bà Trương Thị Ngự là người vợ hiền thục, người mẹ tảo tần và là hậu phương vững chắc cho chồng con dấn thân vì đại cuộc. Bà là người trực tiếp điều hành, quản lý khách sạn Chiêu Nam Lầu trong những năm tháng đầu tiên và đã khéo léo gom góp tiền bạc, lo liệu phương tiện để hỗ trợ tài chính cho các thanh niên yêu nước xuất dương sang Nhật Bản học tập.

Với những đóng góp âm thầm nhưng to lớn cho phong trào giải phóng dân tộc, cụ bà Trương Thị Ngự đã được Nhà nước truy tặng danh hiệu cao quý Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng.

Có thể thấy phía sau Nhà yêu nước Nguyễn An Ninh là tinh thần đấu tranh cách mạng đã được chính cha ông Nhà yêu nước Nguyễn An Khương và thân mẫu ông bà Trương Thị Ngự hun đúc từ thuở thiếu thời. Theo ghi chép của Nguyễn Thị Minh trong Nguyễn An Ninh - Tôi chỉ là cơn gió thổi, thuở nhỏ Nguyễn An Ninh phải theo cha lên ở tại số 49 đường Kinh Lấp để đi học. Vậy đó là nơi nào mà sau này đã đánh dấu cột mốc đầu tiên trong hành trình đấu tranh cách mạng của ông. Thư viện thương mời quý độc giả sẽ cùng tìm hiểu ở số tiếp theo!

MỘT CĂN KHÁCH SẠN ĐẶC BIỆT TỪNG LÀ NƠI “CHIÊU HIỀN ĐÃI SĨ”

Nằm tại số 49 đường Kinh Lấp sau này là đại lộ Charner (nay chính là đại lộ Nguyễn Huệ, phường Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh) trước mặt khách sạn Chiêu Nam Lầu là dòng kinh nơi ghe thuyền tấp nập ra vào sông lớn. Vị trí đắc địa này tạo điều kiện giao thông vô cùng thuận lợi cho việc di chuyển, liên lạc và tổ chức xuất dương bí mật cho các nhà yêu nước.

Ban đầu, khách sạn được quản lý trực tiếp bởi cụ bà Trương Thị Ngự (thân mẫu Nguyễn An Ninh) cùng với chị chồng là bà Nguyễn Thị Xuyên (cô ruột). Sau khi cụ bà Trương Thị Ngự qua đời vào năm 1911, bà Nguyễn Thị Xuyên thường được gọi là bà Chiêu Nam Lầu đã tiếp quản và duy trì hoạt động kinh doanh của khách sạn suốt từ năm 1911 đến năm 1926.

Không đơn thuần là một địa điểm kinh doanh lưu trú, mà thực chất là một cơ sở kinh tài và trạm giao liên tình báo vô cùng quan trọng thời bấy giờ. Đây là nơi “chiêu hiền đãi sĩ”, là cơ sở kinh tài chủ chốt hỗ trợ cho phong trào Đông Du của cụ Phan Bội Châu. Đồng thời nơi đây cũng là địa điểm hỗ trợ tài chính cho phong trào Duy Tân, hỗ trợ in ấn tài liệu cho phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục ở Nam Bộ.

Từ năm 1910 đến 1916, Nguyễn An Ninh lên Sài Gòn sống cùng cha mẹ ngay tại khách sạn Chiêu Nam Lầu. Hàng ngày Nguyễn An Ninh được chứng kiến và lắng nghe các cuộc đàm đạo đại sự của những trí thức tân học, sĩ phu yêu nước lui tới khách sạn đã gieo vào tâm trí Nguyễn An Ninh những hạt giống đầu tiên về lòng tự hào dân tộc. Đây chính là bệ phóng tư tưởng giúp ông sớm định hình tư tưởng của mình.

Sau khi Nguyễn An Ninh du học Pháp trở về, đường dây thủy thủ bí mật tại Chiêu Nam Lầu đã trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho ông trong việc bí mật chuyển được một số lượng cực kỳ lớn các sách báo tiến bộ, tài liệu lý luận và thậm chí cả sách cấm từ Pháp về nước. Từ đó gầy dựng được “tủ sách lớn nhất Đông Dương” thời bấy giờ để làm tài liệu học tập, truyền bá tư tưởng tự do cho thanh niên. Đường dây này hoạt động hiệu quả và hỗ trợ đắc lực cho Nguyễn An Ninh cho đến tận năm 1927 khi Chiêu Nam Lầu chính thức ngừng hoạt động.

NGƯỜI PHỤ NỮ CÙNG ANH ĐI SUỐT CUỘC ĐỜI

Sài Gòn thập niên 1920, cô Sáu Cầu Ông Lãnh là cái tên khiến biết bao quan chức, thương gia và vương tôn công tử phải săn đón. Từ hai bàn tay trắng, bà đã gây dựng nên một hiệu may danh tiếng giữa phố thị Sài Gòn. Thế nhưng, ngay trên đỉnh cao của sự giàu sang, người con gái ấy lại đưa ra một quyết định bước ngoặt khi bán hết cửa tiệm, vàng vòng tích lũy  cùng chàng thanh niên Nguyễn An Ninh dấn thân vì đại cuộc, làm hậu phương vững chắc cho chồng.

Điều gì đã khiến một nữ phú thương kiêu hãnh chấp nhận rũ bỏ nhung lụa để trở thành hậu phương thầm lặng?

Bà Trương Thị Sáu hay còn được biết đến là cô Sáu Cầu Ông Lãnh và sau này là bà Nguyễn An Ninh sinh năm 1899 là người Việt gốc Hoa, có tổ tiên gốc Phúc Kiến. Năm 18 tuổi, bà quyết định lên Sài Gòn lập nghiệp với hai bàn tay trắng. Nhờ sự khéo léo, thông minh và tảo tần, bà nhanh chóng gầy dựng được tiệm may vô cùng nổi tiếng và trở thành một cô chủ giàu có ở vùng Cầu Ông Lãnh.

Là cô chủ trẻ đẹp, tài giỏi, xung quanh bà không thiếu những trí thức, quan chức vây quanh, nhưng trái tim bà chỉ thực sự rung động trước Nguyễn An Ninh  một nhà trí thức yêu nước dũng cảm đương đầu với thực dân Pháp.

Năm 1924, bà sẵn sàng từ bỏ ước mơ làm giàu, bán sạch cửa tiệm, máy may, đem hết tiền bạc, vàng vòng tích góp được mang về nhà chồng để làm hậu phương cho ông làm báo cách mạng.  Về nhà chồng, một tay bà đã cải tạo những mảnh đất ở Mỹ Hòa (Hóc Môn) thành vườn cây ăn trái và biến nơi đây thành một căn cứ cách mạng, nuôi dưỡng và che chở cho hầu hết các nhà lãnh đạo cốt cán của Đảng bấy giờ như Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập, Nguyễn Văn Cừ…

Khi Nguyễn An Ninh bị giam giữ, bà chính là người đứng ra giới thiệu các đầu mối, nhân sự trung kiên của tổ chức Thanh niên Cao vọng cho đồng chí Châu Văn Liêm để thành lập Xứ ủy An Nam Cộng sản Đảng vào năm 1929. Sau khi Nguyễn An Ninh hy sinh anh dũng tại Côn Đảo năm 1943, bà Trương Thị Sáu vẫn kiên cường tiếp bước con đường của chồng.

Cuộc đời thầm lặng nhưng oanh liệt của bà Trương Thị Sáu chính là minh chứng đẹp đẽ nhất cho câu nói rằng đằng sau một vĩ nhân luôn có bóng dáng của một người phụ nữ vĩ đại. Và phía sau nhà cách mạng Nguyễn An Ninh là hình bóng của người vợ thảo hiền Trương Thị Sáu.

TẠI GIẢNG ĐƯỜNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SORBONNE (PHÁP)

Trường Đại học Sorbonne (Paris, Pháp) danh tiếng chính là nơi ghi dấu những năm tháng tuổi trẻ và cả những quyết định xoay chuyển cuộc đời của nhà yêu nước Nguyễn An Ninh.

Không chấp nhận sự chật hẹp của nền giáo dục thuộc địa gò bó, Nguyễn An Ninh đã đưa ra quyết định từ bỏ việc học tại Trường Luật Hà Nội để sang Pháp du học. Sau khi thi lấy bằng Tú tài Pháp tại Bordeaux, ông chính thức nộp hồ sơ vào khoa Luật của Trường Đại học Sorbonne danh giá.

Tại Sorbonne, Nguyễn An Ninh đã khiến cả những người bạn học phương Tây lẫn chính quyền thực dân phải kinh ngạc. Thay vì mất 4 năm như thông thường, ông hoàn thành chương trình học và nhận bằng Cử nhân Luật chỉ trong vòng đúng 1 năm. Cứ mỗi 3 tháng, ông lại đăng ký thi dồn chương trình của một năm. Nhờ kết quả thi xán lạn này, ông đã được chính phủ Pháp ra quyết định đặc biệt miễn trừ khoản tiền đền bù học phí. Năm 1920, ông chính thức tốt nghiệp Cử nhân Luật hạng ưu của trường Sorbonne ở tuổi 20.

Trong thời gian học tập tại Sorbonne, Nguyễn An Ninh may mắn gặp được Giáo sư Marcel Cachin một nhà cách mạng lỗi lạc và là một nhà tư tưởng lớn của nước Pháp. Sớm nhận thấy tài năng của người học trò trẻ Việt Nam, Giáo sư Cachin đã tận tình dìu dắt, đưa ông đi tham gia hầu hết các diễn đàn trí thức tiến bộ của Pháp.

Vậy sang Pháp, ông đã kết giao với những người Việt Nam yêu nước nào, hãy cùng Thư viện giải mã trong những số tiếp theo.

(đang cập nhật)