Chuyện chữ nghĩa phương Nam

Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện truyền đạt thông tin mà còn nơi lưu giữ hơi thở của từng vùng đất và nếp sống của mỗi cộng đồng. Do đó, khi đặt chân đến những vùng đất khác nhau trên đất nước bà con sẽ thấy được rằng mỗi nơi đều có những cách nói rất riêng mà chỉ cần nghe qua là có thể nhận ra giọng điệu và tính cách của con người nơi ấy.

“Nhà nó ở tuốt trong hóc bà tó!” hay “Đi đâu mà vô hóc bà tó dữ vậy?” Đây là những câu nói khá quen thuộc trong lời ăn tiếng nói của người Nam Bộ. Chỉ cần nghe qua, người ta đã hình dung liền đến một nơi hẻo lánh, khuất nẻo, ít người lui tới. Thế nhưng, hóc bà tó có phải là một địa danh hay chỉ là cách nói dân gian?

Trong nhịp sống hằng ngày của cư dân vùng đất Nam Bộ, hẳn không ít lần bà con bắt gặp những câu như: “Nói gì mà ba đồng bảy đỗi vậy!”, “Nghe ba chớp ba nháng chẳng hiểu gì hết!” hay “Coi chừng ba sớn ba sác bỏ quên đồ đó!” Những cách nói ấy đã ăn sâu vào lời ăn tiếng nói của người dân Tây Nam Bộ, vừa tạo nhịp điệu tự nhiên, vừa làm cho câu chuyện trở nên sinh động và giàu sắc thái biểu cảm. Thế nhưng, với những ai chưa quen với phương ngữ Nam Bộ, những cách nói này dễ mang cảm giác bối rối bởi từ ngữ lạ tai khiến người nghe khó đoán được ý nghĩa. Nhìn chung, dù mỗi cụm từ đều mang một sắc thái biểu đạt riêng và được dùng trong những ngữ cảnh khác nhau nhưng đều có điểm chung là giàu tính khẩu ngữ, nhịp điệu hài hòa dễ gây ấn tượng với người nghe. Vậy thực chất “ba chớp ba nháng”, “ba đồng bảy đỗi” và “ba sớn ba sác” được dùng theo nghĩa thế nào?

Có khi nào bà con nghe người miền Nam nhận xét ai đó: “Cha nội đó rít lắm!”, “Ông đó rít chúa!” hay “Rít như kẹo kéo!” chưa?

Bà con đã từng nghe người miền Nam nói: “Đừng có mà thanh minh thanh nga!” bao giờ chưa?

Trong tiếng nói Nam Bộ, “rành sáu câu” là cách nói dùng để chỉ người hiểu rõ một việc, nắm chắc đầu đuôi, khó bị qua mặt. Cụm từ này có gốc từ sinh hoạt vọng cổ, cải lương, rồi đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày như một cách khen người rành việc, biết chuyện.

Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Nam Bộ, chắc hẳn không ít lần bà con mình nghe được những cách nói như “hôm kỉa”, “bữa kía”, hay thậm chí “ngày kịa” và tự hỏi: Rốt cuộc đó là ngày nào? Bởi nếu chỉ quen với cách nói “hôm kia” trong tiếng Việt phổ thông, nhiều người sẽ nghĩ những cách nói như “kìa, kỉa, kìa, kía, kịa” chỉ là những cách phát âm nghe cho vui tai của từ “kia”. Nhưng thật ra, trong phương ngữ Nam Bộ những từ ấy không chỉ là những biến âm thú vị mà còn mang nhiều ý nghĩa biểu đạt khác.

Nghe đến cụm từ “hạng cá kèo”, không ít người sẽ ngạc nhiên nghĩ rằng cá kèo thì ai cũng biết, nhưng cá kèo mà cũng có “hạng” nữa sao. Thoạt nghe, đây chỉ là một cách nói vui tai của người Nam Bộ. Thế nhưng đằng sau cách nói dân dã ấy lại là cả một câu chuyện thú vị về những đêm hát xưa, về đời sống văn hóa bình dân và đặc biệt là lối quan sát hóm hỉnh, giàu hình tượng của người dân miền sông nước.

Trong tiếng Việt, để nói về “cái nhỏ”, người ta thường nghĩ ngay đến những từ quen thuộc như “nhỏ”, “bé”, “bé tí”, “nhỏ xíu”,… Nhưng khi bước vào thế giới ngôn ngữ của người Nam Bộ, cái “nhỏ” ấy bỗng trở nên sinh động hơn với hàng loạt cách nói giàu hình ảnh. Để thấy rõ sự sáng tạo và cái duyên trong lời ăn tiếng nói của người Nam Bộ, có thể tìm hiểu thông qua một số cách diễn đạt về cái “nhỏ” như sau:

Trong tiếng nói Nam Bộ, gặp cái gì to quá, bự quá, người ta đâu chỉ nói “bự lắm” là xong. Nhiều khi bà con mình nói nghe đã miệng hơn, như “tổ bà chảng”, “tổ bà dềnh”, “tổ bà nái”. Nghe một phát là biết liền, cái đó bự quá chừng, quá cỡ bình thường.

Đang giữa mùa mưa, trời bỗng đứng nắng chang chang suốt nhiều ngày liền. Ruộng đồng thì khô rang, người lớn nhìn trời rồi thở dài: “Tới hạn bà chằn rồi!”. Nghe cái tên vừa lạ vừa có chút “rờn rợn” ấy khiến nhiều người cứ tưởng đó là câu chuyện dân gian nào đó ở phương Nam. Nhưng thật ra, “hạn bà chằn” lại là một cách gọi rất độc đáo của người Nam Bộ để chỉ một hiện tượng thời tiết quen thuộc. Vậy “bà chằn” là ai, và vì sao một đợt nắng hạn giữa mùa mưa lại mang cái tên đặc biệt đến vậy?

Trong tiếng nói Nam Bộ, khi muốn nói một chuyện gì đó đã quá lâu, quá cũ người ta không nhất thiết phải dùng những mốc thời gian rõ ràng. Đôi khi, chỉ cần một câu nói dân dã như “từ thời bà cố luỹ bà cố lai” hay “hồi năm Thìn bão lụt” người nghe đã hiểu ngay chuyện ấy xưa lắm rồi.

Trong giao tiếp hằng ngày của người Nam Bộ, có những cách nói tưởng chừng đơn giản nhưng lại phản ánh khá rõ cách nhìn nhận con người. “Cà lơ phất phơ” là một cách gọi quen thuộc như vậy, thường được dùng khi nói về một kiểu sống thiếu sự ràng buộc, thiếu ổn định và không mấy nghiêm túc.

Bà con mình có khi nghe nói: “Chà! bữa nay ăn ta ni dữ ha!”, nghe cứ tưởng nhắc tới chuyện ăn uống, mà hóa ra lại là chuyện… ăn mặc.

Bà con mình đi xa, nhiều khi chỉ cần nghe ai buột miệng nói “chèn ơi”, “chèn đét ơi” là nhận ra liền - à, người xứ mình, đồng hương miền Tây đây rồi!

Trong tiếng nói thường ngày ở Nam Bộ, cái “chậm” hiếm khi chỉ có một cách gọi cố định. Người ta có thể nói “cà rề”, “xà quần” hay “cà rịch cà tang” nghe thì tưởng giống nhau, nhưng mỗi từ lại mang một chút sắc thái riêng.

Ở mỗi vùng đất, lời ăn tiếng nói đều mang theo nếp sống và cách nghĩ riêng; Nam Bộ cũng vậy. Nhiều cách nói nghe qua tưởng chừng đơn giản, nhưng phía sau lại là cả một câu chuyện về vùng đất và con người.