CHUYỆN CHỮ NGHĨA PHƯƠNG NAM | “BÁ CHÁY”, “DỮ THẦN”, “QUÁ TRỜI QUÁ ĐẤT”: NGHỆ THUẬT “NÓI QUÁ” CỦA NGƯỜI NAM BỘ

Với Nam Bộ, đó là những cách nói cường điệu mà giàu hình ảnh như “bá cháy”, “dữ thần” hay “quá trời quá đất”. Chỉ cần thêm vài từ ngắn gọn, người Nam bộ đã khiến câu nói thêm phần tự nhiên, dí dỏm góp phần phản ánh nét phóng khoáng và hào sảng trong giao tiếp. Vậy những cách nói này bắt nguồn từ đâu và được người Nam Bộ sử dụng như thế nào trong đời sống hằng ngày?

Trước hết, “bá cháy” là cách nói dùng để khen một sự vật, hiện tượng hoặc con người đạt đến mức rất hay hoặc rất tuyệt vời, gần như không có gì để chê. Chẳng hạn, khi ăn một món ăn ngon, người Nam Bộ có thể xuýt xoa: “Quán này nấu ngon bá cháy!” hay khi xem một màn trình diễn ấn tượng họ lại thốt lên: “Hát hay bá cháy luôn!”. Cách nói này thường xuất hiện trong những lời khen mang sắc thái hào hứng, thể hiện sự thán phục và thích thú.

Không chỉ dùng để bày tỏ sự khen ngợi, người Nam Bộ còn sử dụng những cách nói nhằm nhấn mạnh mức độ của một đặc điểm hay trạng thái, tiêu biểu là “dữ thần”. Từ này thường kết hợp với nhiều tính từ khác nhau để tăng sức biểu cảm, chẳng hạn: “Đẹp dữ thần!”, “Đông dữ thần!”, “Nóng dữ thần!” hay “Làm nhanh dữ thần!”. Nhờ tính linh hoạt, “dữ thần” được sử dụng khá phổ biến trong giao tiếp hằng ngày để bộc lộ cảm xúc một cách tự nhiên và giàu sắc thái. Ở một sắc thái khác, khi muốn diễn tả  một điều gì đó nhiều hoặc lớn hơn bình thường đến mức khó đếm hay khó hình dung, người Nam Bộ thường dùng cụm từ “quá trời quá đất”. Chẳng hạn: “Người ta đi quá trời quá đất!”, “Bài tập nhiều quá trời quá đất!” hay “Trái cây bán quá trời quá đất!”. Cách nói này không chỉ nhấn mạnh số lượng hay mức độ mà còn nhấn mạnh ý muốn nói, vừa tạo cảm giác gần gũi, tự nhiên và giàu hình ảnh.

Nhìn từ góc độ ngôn ngữ, đây đều là những cách nói được hình thành và lưu truyền trong đời sống giao tiếp của người Nam Bộ. Điều thú vị là, thay vì chỉ sử dụng những từ chỉ mức độ quen thuộc như “rất” hay “cực kỳ”, người Nam Bộ lại sáng tạo nên những cách diễn đạt giàu hình ảnh và cảm xúc. Chỉ với vài từ ngắn gọn, người nghe không chỉ hình dung được ngay mức độ của sự việc mà còn cảm nhận rõ thái độ, cảm xúc mà người nói muốn gửi gắm. Nhờ đó, lời nói trở nên sinh động, giàu sức gợi và mang đậm dấu ấn của ngôn ngữ Nam Bộ. Có lẽ cũng chính vì vậy mà chỉ cần nghe ai nói rằng “bá cháy”, “dữ thần” hay “quá trời quá đất” là người ta đã dễ dàng nhận ra nét mộc mạc, phóng khoáng và hào sảng rất riêng của tiếng nói phương Nam.

-----

Nội dung: Anh Thư

Minh họa: Phùng Vịnh

Nguồn tham khảo: Huỳnh Công Tín (2009). Từ điển Từ ngữ Nam Bộ. NXB Chính trị Quốc gia