CHUYỆN CHỮ NGHĨA PHƯƠNG NAM | THANH MINH THANH NGA - MỘT CÁCH NÓI BẮT NGUỒN TỪ ĐOÀN CẢI LƯƠNG NỔI TIẾNG

Nghe có vẻ quen miệng nhưng chưa chắc đã hiểu hết từng lớp nghĩa của cụm từ này đâu. Nếu chỉ hiểu theo nghĩa thông thường, nhiều người sẽ nghĩ đến tết Thanh minh hay một điều gì đó liên quan đến lễ tiết. Thế nhưng, trong cách nói của người Nam Bộ, cụm từ này lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác.

Thanh minh vốn là một từ quen thuộc trong tiếng Việt, về nghĩa đen “thanh” có nghĩa là khí trong, “minh” là sáng sủa, vậy ghép lại “thanh minh” là trời mát mẻ, quang đãng. Trong “Từ điển tiếng Việt” của Hoàng Phê (2021) thì “thanh minh” nghĩa thứ hai là giải thích cho người ta hiểu để không còn quy lỗi hoặc nói chung nghĩ xấu cho mình hay cho ai đó, trong một sự việc nào đó.

Có thể hiểu một cách đơn giản là làm sáng tỏ một vấn đề đang bị hiểu lầm, nghi ngờ hoặc còn nhiều thắc mắc. Khi xảy ra một sự việc khiến người khác nghi ngờ, người trong cuộc thường tìm cách trình bày nguyên nhân, giải thích đầu đuôi để mọi người hiểu rõ hơn. Hành động ấy được gọi là thanh minh. Khác với cách viết hoa “Thanh minh” để chỉ tiết Thanh minh trong lịch truyền thống, “thanh minh” ở đây được viết thường vì mang nghĩa giải thích, biện bạch.

Vì sao lại có thêm “thanh nga”

Trong giao tiếp Nam Bộ, người ta thường không chỉ nói thanh minh mà ghép thành “thanh minh thanh nga”. Cách nói này xuất phát từ sự liên tưởng thú vị của người dân Nam Bộ với đoàn cải lương Thanh Minh, một đoàn hát nổi tiếng của bà bầu Thơ (Nguyễn Thị Thơ), mẹ của Thanh Nga, một nghệ sĩ ca cổ, cải lương nổi tiếng một thời, lại ghép thêm tên con gái mình vào để thành đoàn hát gọi là đoàn “Thanh Minh - Thanh Nga” mà bất cứ người Nam bộ từ già đến trẻ giai đoạn đó đều biết danh tiếng đoàn.

Trong thực tế, “thanh minh thanh nga” thường mang sắc thái khẩu ngữ và có phần châm biếm. Người nói dùng cụm từ này khi cho rằng đối phương đang cố giải thích, biện minh hoặc phân bua quá nhiều. Ví dụ: “Ở đó mà thanh minh thanh nga, ai cũng biết hết chuyện rồi!” hay “Đừng có thanh minh thanh nga nữa, nhận lỗi đi”.

Từ một từ ngữ vốn mang nghĩa “giải thích, làm sáng tỏ”, người Nam Bộ đã sáng tạo thêm cách nói “thanh minh thanh nga” thông qua sự liên tưởng với tên một đoàn cải lương nổi tiếng. Đây là một ví dụ thú vị cho thấy ngôn ngữ luôn gắn bó với đời sống văn hóa và ký ức cộng đồng. Những cách nói như vậy đã góp phần tạo nên bản sắc riêng của phương ngữ Nam Bộ.

Bà con còn biết những cách nói độc đáo nào của người Nam Bộ không? Hãy chia sẻ cùng Thư viện và đừng quên theo dõi chuyên mục “Chuyện chữ nghĩa phương Nam” để khám phá thêm nhiều câu chuyện thú vị về ngôn ngữ vùng đất phương Nam nhen!

-----

Nội dung: Phùng Vịnh

Minh họa: Phùng Vịnh

Nguồn tham khảo: Huỳnh Công Tín (2019). Chuyện địa danh và chữ nghĩa Nam Bộ. NXB Văn hoá - Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh.

Hoàng Phê (2021). Từ điển tiếng Việt. NXB Hồng Đức.