CHUYỆN CHỮ NGHĨA PHƯƠNG NAM: “HẠNG CÁ KÈO” - TƯỞNG CHUYỆN CÁ HÓA RA CHUYỆN NGƯỜI

Cá kèo là loài cá quen thuộc của vùng sông nước Nam Bộ. Chúng có thân hình thon dài, da trơn bóng, không có vảy và trên mình thường điểm những vằn sẫm màu. Ngày trước, cá kèo xuất hiện dày đặc ở các cửa sông, bãi bồi nên được xem là loài cá dân dã, giá rẻ nên người ta thường bán cá kèo theo mớ chứ ít khi tính từng con. Điều thú vị nằm ở tập tính của loài cá này. Khi được rọng trong thau hay chậu nước, cá kèo thường vùi gần hết thân mình dưới nước, chỉ nhô lên phần đầu với đôi mắt hướng lên phía trên. Nhìn từ xa, hàng chục, hàng trăm con cá chen chúc nhau, chỉ thấy lố nhố những chiếc đầu và những đôi mắt đang ngước nhìn. Chính hình ảnh ấy đã khơi gợi nên một liên tưởng đầy hóm hỉnh của người Nam Bộ, để rồi từ đó hình thành nên quán ngữ độc đáo: “hạng cá kèo”.

Ngày trước khi các gánh hát hoặc đoàn hát về biểu diễn ở vùng nông thôn Nam Bộ, điều kiện sân khấu còn đơn sơ, nhiều nơi không có rạp hát hay ghế ngồi cố định. Người xem từ khắp nơi kéo đến, quây quần ngồi trên những khoảng sân trống trước sân khấu, trong khi chỉ một vài hàng ghế ít ỏi được dành cho khách mời hoặc những người có vị thế trong xóm. Để mọi người đều có thể thưởng thức buổi diễn, sân khấu thường được dựng cao hơn mặt đất, nổi bật giữa đám đông khán giả đang háo hức dõi theo từng lớp tuồng, câu hát. Từ trên sân khấu nhìn xuống, người diễn chỉ thấy nhấp nhô vô số cái đầu và những đôi mắt đang chăm chú hướng lên. Khung cảnh ấy gợi liên tưởng đến đàn cá kèo trong chậu nước: thân mình chìm khuất, chỉ còn phần đầu và đôi mắt ngước nhìn lên trên. Có lẽ từ sự tương đồng đầy thú vị ấy mà người Nam Bộ đã gọi một cách hài hước nhóm khán giả bình dân đông đảo này là “hạng cá kèo”. Ban đầu, cách gọi dùng để chỉ tầng lớp công chúng phổ thông đi xem hát. Về sau, nghĩa của từ được mở rộng để chỉ loại vé có giá rẻ nhất, dành cho số đông khán giả bình dân. Từ đó xuất hiện cách nói quen thuộc “vé hạng cá kèo”.

Từ hình ảnh một loài cá quen thuộc nơi sông nước, người Nam Bộ đã sáng tạo nên cách nói “hạng cá kèo” vừa sinh động vừa giàu sức gợi. Không chỉ phản ánh một nét sinh hoạt văn hóa gắn với những đêm hát bình dân thuở trước, cách gọi này còn cho thấy óc quan sát tinh tế, khả năng liên tưởng hóm hỉnh và lối diễn đạt đậm chất hình tượng của cư dân vùng đất phương Nam gợi nên sắc thái thân thuộc, vui vẻ và dí dỏm trong lời ăn tiếng nói hằng ngày.

-----

Nội dung: Anh Thư

Minh họa: Phùng Vịnh

Nguồn tham khảo: Huỳnh Công Tín (2019). Chuyện địa danh và chữ nghĩa Nam Bộ. NXB Văn hoá - Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh