CHUYỆN CHỮ NGHĨA PHƯƠNG NAM: “HẠN BÀ CHẰN” - NGHE NHƯ CHUYỆN DÂN GIAN, HÓA RA LÀ CHUYỆN THỜI TIẾT

Theo Chuyện địa danh và chữ nghĩa Nam Bộ (Huỳnh Công Tín, 2019) “hạn bà chằn” được dùng với nghĩa chuyên biệt để chỉ một đợt khô hạn ngắn giữa mùa mưa ở Nam Bộ. Khi trời nắng kéo dài, đồng ruộng bắt đầu khô cạn, nứt nẻ, những sinh vật có hình dạng giống con đỉa (dân gian gọi là “con bà chằn”) phải bò đi tìm nơi có nước và để lại trên mặt đất những lối ngoằn ngoèo do chất dịch của chúng tiết ra mà mắt thường có thể nhìn thấy. Từ hiện tượng ấy, người dân đã gọi khoảng thời gian khô hạn này là “hạn bà chằn”.

Cách gọi này gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp của cư dân đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt vào thời điểm việc canh tác còn phụ thuộc nhiều vào nước trời. Trong thực tế sử dụng, cụm từ này thường xuất hiện trong những câu chuyện mà người dân Nam Bộ nói với nhau về thời tiết, mùa vụ và ruộng đồng như khi “Năm nào tới tháng này cũng có hạn bà chằn” hay “Ruộng đang có nước mà gặp hạn bà chằn là cực lắm”.

Theo lý giải khoa học, hiện tượng này xuất hiện do ảnh hưởng của các luồng gió xoáy nghịch trên cao, thường xảy ra vào khoảng tháng 8. Dưới tác động của áp cao Thái Bình Dương, gió đông nam khô sẽ đẩy lùi gió tây mang nhiều hơi ẩm, khiến khu vực đồng bằng sông Cửu Long xuất hiện những đợt nắng hạn ngắn ngay giữa mùa mưa.

Việc sử dụng cách gọi “hạn bà chằn” để chỉ một hiện tượng thời tiết đã góp phần thể hiện dấu ấn văn hóa đặc trưng trong ngôn ngữ Nam Bộ. Qua cách nói dân dã ấy, có thể thấy người phương Nam luôn quan sát thiên nhiên bằng kinh nghiệm thực tế và diễn đạt mọi thứ bằng những hình ảnh gần gũi với ruộng đồng, sông nước. Chính điều đó đã tạo nên nét mộc mạc nhưng đầy sinh động trong lời ăn tiếng nói của người miền Tây.

-----

Nội dung: Anh Thư

Minh họa: Phùng Vịnh

Nguồn tham khảo: Huỳnh Công Tín. 2019. Chuyện địa danh và chữ nghĩa Nam Bộ. NXB Văn hóa - Văn nghệ.