HÀNH TRÌNH VỀ MIỀN THẤT SƠN ĐẦU THẾ KỶ XX CÙNG TÁC GIẢ NGUYỄN VĂN HẦU: CHUYỆN NGHỀ TÀM TANG Ở TÂN CHÂU XƯA VÀ NAY

Nơi ấy chính là Tân Châu (An Giang). Những tấm lụa đen óng, mềm mại từng làm nên danh tiếng của vùng đất này suốt một thời gian dài. Hôm nay, Thư viện số Nguyễn An Ninh mời bà con mình cùng lần theo những ghi chép của nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hầu và một số tư liệu báo chí ngày nay để nhìn lại hành trình của nghề tàm tang ở Tân Châu, từ thời hưng thịnh đến những nỗ lực gìn giữ của các nghệ nhân trong hiện tại.

Tên gọi “tàm tang” có nguồn gốc từ chữ Hán. Trong đó, tàm là con tằm loài cho kén để kéo tơ, còn tang là cây dâu loại cây được trồng để lấy lá nuôi tằm. Vì vậy, “tàm tang” dùng để chỉ toàn bộ hoạt động trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa. Theo truyền thuyết, nghề này xuất phát từ Trung Hoa cách đây hơn bốn nghìn năm, sau đó lan rộng sang nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam.

Theo ghi chép của Nguyễn Văn Hầu, vào đầu thế kỉ XX, Tân Châu đã nổi tiếng với nghề tàm tang. Trong vùng, nhiều gia đình tham gia vào các công đoạn khác nhau của nghề: người nuôi tằm, người ươm tơ, người dệt vải và người mở lò nhuộm. Đến năm 1937, chính quyền chính thức khai thác, nghề này càng phát đạt, khiến những người trước kia không vốn, chuyên nện hàng mướn, bây giờ nhờ hom dâu, trứng bướm mà giàu sụ.

Điểm đặc sắc làm nên danh tiếng của lụa Tân Châu chính là kỹ thuật nhuộm bằng trái mặc nưa, một loại cây mọc nhiều ở miền Nam. Nhựa của trái mặc nưa được dùng để nhuộm vải, tạo nên màu đen huyền đặc trưng. Người thợ phải nhuộm và phơi nhiều lần, công phu và tỉ mỉ. Nhờ vậy, lụa không chỉ bền màu mà còn có độ bóng riêng: càng giặt càng đen, càng mặc càng mềm.

Tuy nhiên, theo thời gian, sự thay đổi của thị trường và sự xuất hiện của các loại vải công nghiệp khiến nghề tàm tang ở Tân Châu dần thu hẹp. Những khung dệt từng vang tiếng thoi một thời nay không còn nhiều như trước.

Dẫu vậy, nghề tàm tang Tân Châu vẫn đang được gìn giữ. Một số cơ sở và nghệ nhân địa phương vẫn duy trì cách nhuộm truyền thống bằng trái mặc nưa, đồng thời giới thiệu sản phẩm lụa trong các hoạt động văn hóa và du lịch. Những tấm lụa ấy không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là dấu tích của một làng nghề lâu đời.

Mời bà con tiếp tục đồng hành cùng Hành trình về miền Thất Sơn của Thư viện số Nguyễn An Ninh để cùng tìm hiểu thêm những câu chuyện hay về miền Thất Sơn những năm đầu thế kỷ XX với những ghi chép của tác giả Nguyễn Văn Hầu, bà con nhen!

“Tàm” – nghĩa là “sâu của trời” (chữ ghép từ “thiên” và “trùng”). Tên gọi này được xuất phát từ câu chuyện dân gian: một nàng công chúa bắt gặp một thứ sâu từ trên trời rơi xuống mái tóc trong khi nàng ngoạn cảnh trong vườn vua. Sâu nhả tơ óng ả rồi làm tổ, hóa bướm nên gọi là “tàm”. Còn “tang” nghĩa là cây dâu. Như vậy, “tàm tang” là nghề trồng dâu nuôi tằm để ươm tơ, dệt lụa. Hay còn được gọi với một cái tên khác là “tằm tang”.

-------

Chuyên mục Hành trình về miền Thất Sơn đầu thế kỷ XX cùng tác giả Nguyễn Văn Hầu do Thư viện số Nguyễn An Ninh - Chuyên đề Nam Bộ xây dựng. Nội dung xây dựng dựa trên tác phẩm biên khảo Nửa tháng trong miền Thất Sơn của tác giả Nguyễn Văn Hầu do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành. Với mong muốn mang đến cho bà con cái nhìn chân thực về cuộc sống của người dân miền Thất Sơn (An Giang) những năm đầu thế kỷ XX.

Qua những di tích lịch sử - văn hóa độc đáo, những câu chuyện truyền thuyết, giai thoại lịch sử, những người anh hùng kiệt xuất và đặc biệt là nét sinh hoạt văn hóa của người dân địa phương.

-----

Nội dung: Mai Ngọc

Minh họa: Bảo Trân

Nguồn tham khảo: (Nguyễn Văn Hầu. 2025. Nửa tháng trong miền Thất Sơn. NXB Trẻ); Báo Nhân Dân (2024), Níu giữ nghề làm lụa Tân Châu.

Nguồn ảnh: TRAVELLIVE MEDIA GROUP